श्रीरामायण पाठ — बालकाण्डम्/सर्गः १७
श्लोक 1
पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः । उवाच देवताः सर्वाः स्वयम्भूर्भगवानिदम् ॥१-१७-१॥
हिन्दी व्याख्या: जब भगवान विष्णु महात्मा राजा दशरथ के पुत्र रूप में प्रकट हो गए (अवतरित होने लगे), तब स्वयंभू भगवान ब्रह्मा ने सभी देवताओं से यह बात कही।
English Translation: When Lord Vishnu attained the status of a son to that noble king Dasaratha, the self-born Lord Brahma spoke these words to all the gods:
श्लोक 2
सत्यसंधस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः । विष्णोः सहायान् बलिनः सृजध्वं कामरूपिणः ॥१-१७-२॥
हिन्दी व्याख्या: सत्यप्रतिज्ञ, वीर और हम सबके हितैषी भगवान विष्णु के सहायता करने के लिए बलवान और इच्छा अनुसार रूप बदलने वाले (कामरूपि) पुत्रों की रचना करो।
English Translation: "Create powerful, shape-shifting helpers for Vishnu, who is true to his promise, brave, and a well-wisher to all of us."
श्लोक 3
मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमान् जवे । नयज्ञान् बुद्धिसम्पन्नान् विष्णुतुल्यपराक्रमान् ॥१-१७-३॥
हिन्दी व्याख्या: वे माया के ज्ञाता हों, शूरवीर हों, गति में वायु के समान वेग वाले हों, नीतिज्ञ, बुद्धिमान और भगवान विष्णु के समान पराक्रमी हों।
English Translation: "They should be versed in illusion, valiant, equal to the wind in speed, knowledgeable in policy, endowed with wisdom, and equal in valor to Vishnu."
श्लोक 4
असंहार्यानुपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान् । सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव ॥१-१७-४॥
हिन्दी व्याख्या: वे शत्रुओं द्वारा अजेय (असंहार्य), उपायों को जानने वाले, दिव्य शरीर (संहनन) से युक्त, सभी अस्त्रों के गुणों से संपन्न तथा अमृत पीने वालों के समान अमरत्व और शक्ति वाले हों।
English Translation: "They should be indestructible, skilled in strategies, endowed with divine physique, accomplished in all the attributes of weapons, as if they had partaken of nectar."
श्लोक 5
अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वीणां तनूषु च । यक्षपन्नगकन्यासु ऋक्षविद्याधरीषु च ॥१-१७-५॥
हिन्दी व्याख्या: मुख्य अप्सराओं के गर्भ से, गंधर्वों की स्त्रियों से, यक्ष और नागों की कन्याओं से, रीछड़ियों और विद्याधरों की स्त्रियों से...
English Translation: "In the wombs of principal Apsaras, Gandhara women, yaksha and naga maidens, female bears and Vidyadharis..."
श्लोक 6
किन्नरीणां च गात्रेषु वानरीणां तनूषु च । सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान् ॥१-१७-६॥
हिन्दी व्याख्या: किन्नरों की स्त्रियों के शरीर से तथा वानरियों के गर्भ से, वानर रूप में अपने ही समान पराक्रमी पुत्रों को उत्पन्न करो।
English Translation: "...in the bodies of Kinnaris and the wombs of female monkeys, create sons in the form of monkeys, possessing valor equal to yours."
श्लोक 7
पूर्वम् एव मया सृष्टो जाम्बवान् ऋक्ष पुङ्गवः । जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्रात् अजायत ॥१-१७-७॥
हिन्दी व्याख्या: ऋक्षराज (भालुओं के श्रेष्ठ) जाम्बवान को तो मैंने पहले ही उत्पन्न कर दिया था, जो उबासी लेते समय अचानक मेरे मुख से प्रकट हुए थे।
English Translation: "Jambavan, the best of bears, was created by me long ago; he was born suddenly from my mouth when I yawned."
श्लोक 8
ते तथोक्ता भगवता तत् प्रतिश्रुत्य शासनम् । जनयामासुरेवं ते पुत्रान् वानररूपिणः ॥१-१७-८॥
हिन्दी व्याख्या: भगवान ब्रह्मा द्वारा ऐसा कहे जाने पर, सभी देवताओं ने उनकी आज्ञा स्वीकार की और वानर रूप वाले ऐसे ही पुत्रों को उत्पन्न किया।
English Translation: Thus addressed by the Lord (Brahma), the gods accepted his command and accordingly generated sons in the form of monkeys.
श्लोक 9
ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः । चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः ॥१-१७-९॥
हिन्दी व्याख्या: महात्मा ऋषियों, सिद्धों, विद्याधरों, सर्पों और चारणों ने भी वीर तथा वन में विचरण करने वाले पुत्रों को उत्पन्न किया।
English Translation: Mahatma sages, Siddhas, Vidyadharas, serpents, and Charanas also created brave, forest-dwelling sons.
श्लोक 10
वानरेन्द्रं महेन्द्राभमिन्द्रो वालिनमात्मजम् । सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः ॥१-१७-१०॥
हिन्दी व्याख्या: इन्द्र ने महेन्द्र पर्वत के समान तेजस्वी वानरराज बालि को अपना पुत्र उत्पन्न किया और तपने वालों में श्रेष्ठ सूर्यदेव ने सुग्रीव को उत्पन्न किया।
English Translation: Indra generated Vali, the king of monkeys and as radiant as Mount Mahendra, as his son, and Surya (the sun god, best of heaters) generated Sugriva.
श्लोक 11
बृहस्पतिस्त्वजनयत् तारं नाम महाकपिम् । सर्ववानरमुख्यानां बुद्धिमन्तमनुत्तमम् ॥१-१७-११॥
हिन्दी व्याख्या: बृहस्पति जी ने 'तार' नाम के महाकपि को उत्पन्न किया, जो सभी वानर मुख्य in बुद्धि में अत्यंत श्रेष्ठ थे।
English Translation: Brihaspati generated a great monkey named Tara, who was the most intelligent among all the chief monkeys.
श्लोक 12
धनदस्य सुतः श्रीमान् वानरो गन्धमादनः । विश्वकर्मा त्वजनयन्नलं नाम महाकपिम् ॥१-१७-१२॥
हिन्दी व्याख्या: कुबेर (धनद) के श्रीमान पुत्र गन्धमादन नामक वानर हुए और विश्वकर्मा ने 'नल' नामक महाकपि को उत्पन्न किया।
English Translation: Kubera's glorious son was the monkey Gandhamadana, and Vishwakarma generated a great monkey named Nala.
श्लोक 13
पावकस्य सुतः श्रीमान् नीलोऽग्निसदृशप्रभः । तेजसा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत वीर्यवान् ॥१-१७-१३॥
हिन्दी व्याख्या: अग्निदेव (पावक) के श्रीमान पुत्र नील हुए, जो अग्नि के समान प्रकाशमान थे। वे अपने तेज, यश और पराक्रम से अत्यंत श्रेष्ठ (वीर्यवान) थे।
English Translation: Agni's glorious son was Nila, whose splendor resembled fire. He excelled in energy, fame, and valor.
श्लोक 14
रूपद्रविणसम्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ । मैन्दं च द्विविदं चैव जनयामासतुः स्वयम् ॥१-१७-१४॥
हिन्दी व्याख्या: रूप और संपत्ति से संपन्न तथा रूप के लिए प्रसिद्ध अश्विनीकुमारों ने स्वयं 'मैंद' और 'द्विविद' नाम के दो वानरों को उत्पन्न किया।
English Translation: The Ashwin twins, endowed with beauty and wealth and renowned for their handsome forms, themselves generated Minda and Dvivida.
श्लोक 15
वरुणो जनयामास सुषेणं नाम वानरम् । शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलः ॥(1-17-15)॥
हिन्दी व्याख्या: वरुण ने 'सुषेण' नामक वानर को उत्पन्न किया और महाबली पर्जन्य (मेघराज) ने 'शरभ' को उत्पन्न किया।
English Translation: Varuna generated a monkey named Sushena, and the mighty Parjanya generated Sharabha.
श्लोक 16
मारुतस्यौरसः श्रीमान् हनुमान् नाम वानरः । वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे ॥१-१७-१६॥
हिन्दी व्याख्या: वायुदेव के औरस (अपने) पुत्र श्रीमान हनुमान नामक वानर हुए। उनका शरीर वज्र के समान कठोर था और गति में वे गरुड़ (वैनतेय) के समान थे।
English Translation: Marut's (Wind God's) own glorious son was the monkey named Hanuman, endowed with a body as strong as thunder and speed equal to Garuda's.
श्लोक 17
सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमान् बलवानपि । ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधोद्यताः ॥१-१७-१७॥
हिन्दी व्याख्या: वे सभी वानर मुख्यों में बुद्धिमान और बलवान थे। रावण (दशग्रीव) के वध के लिए तत्पर ऐसे हजारों की संख्या में वे वानर उत्पन्न किए गए।
English Translation: Among all the chief monkeys, he was intelligent and strong. Thousands of such monkeys were created, eager for the destruction of Ravana (Dashagriva).
श्लोक 18
अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः । ते गजाचलसंकाशा वपुष्मन्तो महाबलाः ॥१-१७-१८॥
हिन्दी व्याख्या: वे अप्रमेय (अमित) बल वाले, वीर, पराक्रमी और इच्छा अनुसार रूप बदलने वाले थे। वे हाथी और पर्वत के समान शरीर वाले, भव्य शरीरधारी और महाबली थे।
English Translation: They possessed immeasurable strength, were brave, heroic, and shape-shifters. They resembled elephants and mountains in size, with majestic bodies and great might.
श्लोक 19
ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे । यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः ॥१-१७-१९॥
हिन्दी व्याख्या: भालू, वानर और गोपुच्छ (लम्बी पूँछ वाले वानर) शीघ्र ही उत्पन्न हो गए। जिस देवता का जो रूप, वेश और पराक्रम था...
English Translation: Bears, monkeys, and langurs (gopuchchas) were born very quickly. Whatever form, attire, and valor a particular god possessed...
श्लोक 20
अजायत समं तेन तस्य तस्य पृथक् पृथक् । गोलाङ्गूलीषु चोत्पन्नाः किंचिदुन्नतविक्रमाः ॥१-१७-२०॥
हिन्दी व्याख्या: ...उसी के अनुसार अलग-अलग उन देवताओं से वैसे ही पुत्र उत्पन्न हुए। गोलाङ्गूल (लंगूरों) में भी कुछ विशेष उन्नत पराक्रम वाले पुत्र उत्पन्न हुए।
English Translation: ...correspondingly individual sons were born to them separately. Among the langurs (golangulas) too, offspring with somewhat elevated prowess were born.
श्लोक 21
ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किन्नरीषु च । देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्ययक्षा यशस्विनः ॥१-१७-२१॥
हिन्दी व्याख्या: इसी प्रकार ऋक्षियों (भालुड़ियों) और किन्नरियों के गर्भ से भी वानर उत्पन्न हुए। देवता, महर्षि, गंधर्व, गरुड़, यशस्वती यक्ष...
English Translation: Similarly, monkeys were born from female bears and Kinnaris. Gods, great sages, Gandharvas, Garuda, glorious Yakshas...
श्लोक 22
नागाः किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः । बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रशः ॥१-१७-२२॥
हिन्दी वहाँ व्याख्या: ...नाग, किम्पुरुष, सिद्ध, विद्याधर और उरग (सर्प)—इन सभी ने हर्षित होकर वहाँ हजारों की संख्या में संतानों को उत्पन्न किया।
English Translation: ...Nagas, Kimpurushas, Siddhas, Vidyadharas, and serpents—many of them joyfully generated thousands of offspring there.
श्लोक 23
चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः । वानरान् सुमहाकायान् सर्वान् वै वनचारिणः ॥१-१७-२३॥
हिन्दी व्याख्या: चारणों ने भी वीर, विशाल शरीर वाले और वन में विचरण करने वाले समस्त वानर पुत्रों को उत्पन्न किया।
English Translation: Charanas also created brave, huge-bodied, forest-dwelling monkey sons, all of them roaming the forests.
श्लोक 24
अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च । नागकन्यासु च तदा गन्धर्वीणां तनूषु च । कामरूपबलोपेता यथाकामविचारिणः ॥१-१७-२४॥
हिन्दी व्याख्या: मुख्य अप्सराओं, विद्याधरिणियों, नागकन्याओं तथा गंधर्व स्त्रियों के गर्भ से कामरूप (इच्छा अनुसार रूप बदलने वाले) और बल से युक्त, स्वेच्छा से विचरण करने वाले वीर उत्पन्न हुए।
English Translation: From principal Apsaras, Vidyadharis, naga maidens, and the bodies of Gandhara women, were born those endowed with shape-shifting power and strength, moving about at will.
श्लोक 25
सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च । शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पादपयोधिनः ॥१-१७-२५॥
हिन्दी व्याख्या: वे गर्व और बल में सिंह तथा बाघ के समान थे। वे सभी पत्थरों को अस्त्र के रूप में प्रयोग करने वाले और वृक्षों से युद्ध करने वाले थे।
English Translation: They were like lions and tigers in pride and strength. All of them used rocks as weapons and fought using trees.
श्लोक 26
नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः । विचालयेयुः शैलेन्द्रान् भेदयेयुः स्थिरान् द्रुमान् ॥१-१७-२६॥
हिन्दी व्याख्या: उनके नख और दाँत ही उनके शस्त्र थे। वे सभी प्रकार के अस्त्र-शस्त्र चलाने में निपुण थे। वे बड़े-बड़े पर्वतों को हिला सकते थे और स्थिर वृक्षों को चीर (तोड़) सकते थे।
English Translation: Their nails and teeth were their weapons, and all of them were skilled in every kind of weaponry. They could shake the lordly mountains and split firm trees.
श्लोक 27
क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् । दारयेयुः क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवान् ॥१-१७-२७॥
हिन्दी व्याख्या: वे अपने वेग से नदियों के स्वामी समुद्र को क्षुब्ध कर सकते थे, अपने पैरों से पृथ्वी को फाड़ सकते थे और महासमुद्रों को लाँघ (पार कर) सकते थे।
English Translation: With their speed, they could agitate the ocean (lord of rivers), tear open the earth with their feet, and leap across great oceans.
श्लोक 28
नभस्तलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि toयदान् । गृह्णीयुरपि मातङ्गान् मत्तान् प्रव्रजतो वने ॥१-१७-२८॥
हिन्दी व्याख्या: वे आकाश में प्रवेश कर सकते थे, बादलों को पकड़ सकते थे तथा वन में विचरण करने वाले मतवाले हाथियों को भी पकड़ सकते थे।
English Translation: They could enter the sky, catch hold of clouds, and capture intoxicated elephants roaming in the forest.
श्लोक 29
नर्दमानांश्च नादेन पातयेयुर्विहङ्गमान् । ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम् ॥१-१७-२९॥
हिन्दी व्याख्या: दहाड़ते हुए वे अपनी गर्जना से आकाश में उड़ते हुए पक्षियों को भी नीचे गिरा देते थे। इस प्रकार के इच्छा अनुसार रूप बदलने वाले वानरों की...
English Translation: Roaring with their cries, they could make flying birds fall from the sky. Such shape-shifting monkeys...
श्लोक 30
शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् । ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपाः ॥१-१७-३०॥
हिन्दी व्याख्या: ...सैकड़ों और लाखों महात्मा यूथप (वानर सेनापति) उत्पन्न हुए। वे वानरों की प्रमुख सेनाओं में यूथपति बने।
English Translation: ...hundreds and hundreds of thousands of noble leaders of troops were born. They became leaders of monkey troops in prominent groups.
श्लोक 31
बभूवुर्यूथपश्रेष्ठान् वीरांश्चाजनयन् हरीन् । अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानुपतस्थुः सहस्रशः ॥१-१७-३१॥
हिन्दी व्याख्या: वे श्रेष्ठ यूथपति हुए और उन्होंने अन्य वीर वानरों को उत्पन्न किया। इसके अतिरिक्त अन्य हजारों वानर 'ऋक्षवान' (ऋक्षवान पर्वत) के शिखरों पर सेवा में उपस्थित हुए।
English Translation: They became the best of troop leaders and generated brave monkeys. Thousands of others took their stations on the slopes of Mount Rikshavan.
श्लोक 32
अन्ये नानाविधाञ्छैलान् काननानि च भेजिरे । सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ॥१-१७-३२॥
हिन्दी व्याख्या: अन्य वानर विभिन्न प्रकार के पर्वतों और वनों में जा बसे। सूर्यपुत्र सुग्रीव और इन्द्रपुत्र बालि...
English Translation: Others resorted to various mountains and forests. Surya's son Sugriva and Indra's son Vali...
श्लोक 33
भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्वे च हरियूथपाः । नलं नीलं हनूमन्तमन्यांश्च हरियूथपान् ॥१-१७-३३॥
हिन्दी व्याख्या: ...इन दोनों भाइयों की सेवा में सभी हरियूथप (वानर सेनापति) उपस्थित हुए, जिनमें नल, नील, हनुमान और अन्य वानर श्रेष्ठ शामिल थे।
English Translation: ...these two brothers were attended by all the monkey troop leaders, including Nala, Nila, Hanuman, and other leaders.
श्लोक 34
ते तार्क्ष्यबलसम्पन्नाः सर्वे युद्धविशारदाः । विचरन्तोऽर्दयन् सर्वान् सिंहव्याघ्रमहोरगान ॥१-१७-३४॥
हिन्दी व्याख्या: गरुड़ के समान बल से संपन्न वे सभी वानर युद्ध में विशारद थे। वे विचरण करते हुए सिंह, बाघ और बड़े-बड़े सर्पों को भी कष्ट (परास्त) दे देते थे।
English Translation: Endowed with strength equal to Garuda's and skilled in warfare, as they roamed about, they tormented all lions, tigers, and great serpents.
श्लोक 35
महाबलो महाबाहुर्वाली विपुलविक्रमः । जुगोप भुजवीर्येण ऋक्षगोपुच्छवानरान् ॥१-१७-३५॥
हिन्दी व्याख्या: महाबली, महाबाहु और अपार पराक्रमी बालि ने अपनी भुजाओं के बल से ऋक्षों (भालुओं) और गोपुच्छ (वानरों) की रक्षा की।
English Translation: The mighty-armed, highly valorous Vali of immense strength protected the bears and monkeys with the might of his arms.
श्लोक 36
तैरियं पृथिवी शूरैः सपर्वतवनार्णवा । कीर्णा विविधसंस्थानैर्नानाव्यञ्जनलक्षणैः ॥१-१७-३६॥
हिन्दी व्याख्या: पर्वतों, वनों और समुद्रों सहित यह संपूर्ण पृथ्वी विभिन्न आकारों तथा विभिन्न प्रकार के लक्षणों (चिह्नों) से युक्त उन शूरवीर वानरों से भर गई।
English Translation: This earth, complete with mountains, forests, and oceans, was covered by those brave monkeys of various forms and marked with diverse characteristics.
श्लोक 37
तैर्मेघवृन्दाचलकूटसंनिभै- र्महाबलैर्वानरयूथपाधिपैः बभूव भूर्भीमशरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः ॥१-१७-३७॥
हिन्दी व्याख्या: मेघों के समूह अथवा पर्वत शिखरों के समान विशाल शरीर वाले, महाबली और भयानक शरीर-रूप वाले उन वानर सेनापतियों से यह पृथ्वी भगवान राम की सहायता के लिए पूरी तरह आच्छादित (भर) गई थी।
English Translation: The earth was completely covered for the sake of Rama's assistance by those great and mighty leaders of monkey troops, who resembled clusters of clouds or mountain peaks and possessed terrifying bodies and forms.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥१-१७॥
