श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥१-३॥
श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मार्थसहितं हितम् ।
व्यक्तमन्वेषते भूयो यद् वृत्तं तस्य धीमतः ॥१-३-१॥
उपस्पृश्योदकं सम्यङ्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः ।
प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥१-३-२॥
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।
सभार्येण सराष्ट्रेण यत् प्राप्तं तत्र तत्त्वतः ॥१-३-३॥
हसितं भाषितं चैव गतिर्यावच्च चेष्टितम् ।
तत् सर्वं धर्मवीर्येण यथावत् संप्रपश्यति ॥१-३-४॥
स्त्रीतृतीयेन च तथा यत् प्राप्तं चरता वने ।
सत्यसन्धेन रामेण तत् सर्वं चान्ववैक्षत ॥१-३-५॥
ततः पश्यति धर्मात्मा तत् सर्वं योगमास्थितः ।
पुरा यत् तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ॥१-३-६॥
तत् सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महामतिः ।
अभिरामस्य रामस्य तत् सर्वं कर्तुमुद्यतः ॥१-३-७॥
कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।
समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥१-३-८॥
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना ।
रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान् मुनिः ॥१-३-९॥
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।
लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥१-३-१०॥
नाना चित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने ।
जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥१-३-११॥
रामरामविवादं च गुणान् दाशरथेस्तथा ।
तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥१-३-१२॥
विघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् ।
राज्ञः शोकं विलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥१-३-१३॥
प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।
निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥१-३-१४॥
गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥१-३-१५॥
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।
प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥१-३-१६॥
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।
दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ॥१-३-१७॥
दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम्
अनसूयासमाख्यां च अङ्गरागस्य चार्पणम् ॥१-३-१८॥
दर्शनं चाप्यगस्त्यस्य धनुषो ग्रहणं तथा ।
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ॥१-३-१९॥
वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ॥१-३-२०॥
राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम् ॥१-३-२१॥
शबरीदर्शनं चैव फलमूलाशनं तथा ।
प्रलापं चैव पम्पायां हनूमद्दर्शनं तथा ॥१-३-२२॥
ऋष्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।
प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ॥१-३-२३॥
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम्
ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ॥१-३-२४॥
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम्
दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥१-३-२५॥
अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम्
प्रायोपवेशनं चैव संपातेश्चापि दर्शनम् ॥१-३-२६॥
पर्वतारोहणं चैव सागरस्यापि लङ्घनम्
समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ॥१-३-२७॥
राक्षसीतर्जनं चैव च्छायाग्राहस्य दर्शनम्
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ॥१-३-२८॥
रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्यापि विचिन्तनम्
आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् ॥१-३-२९॥
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम्
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम् ॥१-३-३०॥
अभिज्ञानप्रदानं च सीतायाश्चापि भाषणम्
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ॥१-३-३१॥
मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च
राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम् ॥१-३-३२॥
ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम्
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ॥१-३-३३॥
राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा
संगमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ॥१-३-३४॥
प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम्
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ॥१-३-३५॥
कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम्
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे ॥१-३-३६॥
बिभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम्
अयोध्यायाश्च गमनं भरद्वाजसमागमम् ॥१-३-३७॥
प्रेषणं वायुपुत्रस्य भरतेन समागमम्
रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्
स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् ॥१-३-३८॥
अनागतं च यत् किंचिद् रामस्य वसुधातले
तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥१-३-३९॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥१-३॥
🚩 तृतीयः सर्गः (रामायण की विषय-सूची एवं पूर्ण व्याख्या) [क्लिक कर के खोलें/बंद करें]
श्लोक १ से ३: ध्यान और सत्य की खोज
व्यक्तमन्वेषते भूयो यद् वृत्तं तस्य धीमतः ॥१-३-१॥
उपस्पृश्योदकं सम्यङ्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः ।
प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥१-३-२॥
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।
सभार्येण सराष्ट्रेण यत् प्राप्तं तत्र तत्त्वतः ॥१-३-३॥
देवर्षि नारद से धर्म और अर्थ से युक्त संपूर्ण कल्याणकारी रामकथा को सुनकर, मुनि वाल्मीकि ने उस बुद्धिमान श्रीराम के जीवन की गुप्त घटनाओं को प्रत्यक्ष जानने की इच्छा की। तब उन्होंने आचमन करके, पूर्व की ओर अग्रभाग वाले कुशा के आसन पर बैठकर हाथ जोड़ लिए और योगधर्म (ध्यान) के माध्यम से उस सत्य की खोज करने लगे कि राजा दशरथ, श्रीराम, लक्ष्मण और सीता ने अपनी रानियों और प्रजा सहित वास्तव में क्या-क्या अनुभव किया था।
Having heard the entire beneficial narrative endowed with righteousness and wealth from Narada, Sage Valmiki sought to discover the further details of wise Rama's life. Sipping water, sitting on Darbha grass facing east with folded hands, he investigated through meditation the absolute truth of what was experienced by Rama, Lakshmana, Sita, and King Dasaratha along with his wives and kingdom.
श्लोक ४ से ६: करतल आमलकवत् दर्शन (हथेली पर रखे आंवले की तरह प्रत्यक्ष देखना)
तत् सर्वं धर्मवीर्येण यथावत् संप्रपश्यति ॥१-३-४॥
स्त्रीतृतीयेन च तथा यत् प्राप्तं चरता वने ।
सत्यसन्धेन रामेण तत् सर्वं चान्ववैक्षत ॥१-३-५॥
ततः पश्यति धर्मात्मा तत् सर्वं योगमास्थितः ।
पुरा यत् तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ॥१-३-६॥
श्रीराम का हंसना, बातचीत करना, चलना और उनकी एक-एक चेष्टा—वह सब महर्षि वाल्मीकि ने अपने तपोबल से साक्षात् देख लिया। सत्यप्रतिज्ञ श्रीराम ने सीता (स्त्रीतृतीयेन अर्थात राम-लक्ष्मण और तीसरी स्त्री सीता) के साथ वन में विचरते हुए जो कुछ भी किया, वह सब मुनि ने प्रत्यक्ष देखा। उस धर्मात्मा ऋषि ने योग में स्थित होकर भूतकाल की उन समस्त घटनाओं को अपनी हथेली पर रखे हुए आंवले के समान बिल्कुल साफ-साफ देखा।
By the power of his righteousness, the sage clearly saw their laughter, conversations, movements, and every action. He perceived everything that the truth-abiding Rama experienced while wandering in the forest with Sita as the third companion. Through yoga, the righteous sage saw past events as clearly as a myrobalan (Amla) fruit placed in the palm of one's hand.
श्लोक ७ से ९: महाकाव्य रचना का संकल्प
अभिरामस्य रामस्य तत् सर्वं कर्तुमुद्यतः ॥१-३-७॥
कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।
समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥१-३-८॥
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना ।
रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान् मुनिः ॥१-३-९॥
उन महामति वाल्मीकि जी ने जब सब कुछ तत्व से देख लिया, तब वे मन को आनंद देने वाले श्रीराम के उस पावन चरित्र को रचने के लिए तैयार हुए। उन्होंने धर्म, अर्थ और काम के गुणों से युक्त, समुद्र की तरह अनमोल रत्नों (आदर्शों) से भरे और सुनने में अत्यंत प्रिय लगने वाले रघुवंश शिरोमणि श्रीराम के उस चरित्र की रचना वैसे ही की, जैसा महात्मा नारद ने पहले संक्षेप में सुनाया था।
Having seen everything in truth, the highly intelligent sage prepared to compose the narrative of the delightful Rama. Rich with virtues of righteousness, wealth, and pleasure, profound like an ocean filled with gems, and pleasing to all ears, the divine sage composed the history of the Raghu dynasty exactly as previously told by the high-souled Narada.
श्लोक १० से १३: श्रीराम का जन्म, विवाह एवं वनवास
लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥१-३-१०॥
नाना चित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने ।
जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥१-३-११॥
रामरामविवादं च गुणान् दाशरथेस्तथा ।
तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥१-३-१२॥
विघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् ।
राज्ञः शोकं विलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥१-३-१३॥
ऋषि ने काव्य में श्रीराम का जन्म, उनका महान पराक्रम, सबका प्रिय होना, उनकी क्षमाशीलता, सौम्यता और सत्यनिष्ठा का वर्णन किया। साथ ही महर्षि विश्वामित्र के साथ जाते समय मार्ग की अनेक विचित्र कथाएँ, शिव धनुष का टूटना, सीता जी से विवाह, परशुराम जी के साथ संवाद (राम-राम विवाद), दशरथ नंदन के गुण, राज्याभिषेक की तैयारी, कैकेयी की दुर्भावना, अभिषेक में बाधा, श्रीराम का वनवास, राजा दशरथ का शोक, विलाप और उनका स्वर्गवास—इन सब विषयों को काव्य में पिरोया।
The sage described Rama's birth, his great heroism, his universal benevolence, popularity, patience, gentleness, and truthfulness. He included various wonderful stories during his journey with Vishwamitra, the breaking of the bow, marriage with Sita, the encounter with Parashurama, the preparations for coronation, Kaikeyi's malice, the disruption of the coronation, Rama's exile, and the King's grief, lamentation, and departure to the other world.
श्लोक १४ से १७: चित्रकूट गमन एवं दण्डकारण्य प्रवेश
निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥१-३-१४॥
गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥१-३-१५॥
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।
प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥१-३-१६॥
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।
दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ॥१-३-१७॥
प्रजा का दुःख और श्रीराम द्वारा उन्हें वापस भेजना, निषादराज गुह से संवाद, सारथि सुमन्त्र का अयोध्या लौटना, गंगा पार करना, महर्षि भरद्वाज के दर्शन, उनकी आज्ञा से चित्रकूट पर्वत पर पहुँचना, वहाँ कुटिया बनाना, भरत का आना और श्रीराम को मनाने का प्रयास, पिता दशरथ का तर्पण करना, श्रीराम की चरण-पादुकाओं का राज्याभिषेक कर के भरत का नन्दिग्राम में रहना, और श्रीराम का दण्डकारण्य में प्रवेश कर विराध नामक राक्षस का वध करना—इन सब का वर्णन किया।
He described the grief of the subjects and their return, the dialogue with the chief of Nishadas (Guha), the return of the charioteer Sumantra, crossing the Ganges, meeting Bharadwaja, reaching Chitrakuta, constructing the hut, Bharata's arrival to persuade Rama, offering water-libations to the father, the consecration of the sandals, Bharata's stay at Nandigram, Rama's entry into Dandaka forest, and the slaying of Viradha.
श्लोक १८ से २२: शूर्पणखा संवाद, सीता हरण एवं शबरी दर्शन
अनसूयासमाख्यां च अङ्गरागस्य चार्पणम् ॥१-३-१८॥
दर्शनं चाप्यगस्त्यस्य धनुषो ग्रहणं तथा ।
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ॥१-३-१९॥
वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ॥१-३-२०॥
राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम् ॥१-३-२१॥
शबरीदर्शनं चैव फलमूलाशनं तथा ।
प्रलापं चैव पम्पायां हनूमद्दर्शनं तथा ॥१-३-२२॥
शरभंग और सुतीक्ष्ण मुनि से मिलना, माता अनसूया द्वारा सीता जी को दिव्य अङ्गराग (सौन्दर्य लेप) भेंट करना, अगस्त्य मुनि के दर्शन और उनसे दिव्य धनुष प्राप्त करना, शूर्पणखा का आना और उसका नाक-कान काटना, खर और त्रिशिरा का वध, रावण का क्रोधित होना, मारीच का वध (स्वर्ण मृग प्रसंग), रावण द्वारा सीता का हरण, श्रीराम का करुण विलाप, जटायु का उद्धार, कबन्ध राक्षस का वध, पम्पा सरोवर का दर्शन, शबरी से भेंट और उसके फल-मूल खाना, तथा पम्पा के तट पर व्याकुलता के बीच हनुमान जी से पहली भेंट—इन रोमांचक कथाओं को लिखा।
Meeting Sages Sharabhanga and Sutikshna, Anasuya's discourse and gifting of the divine ointment to Sita, meeting Sage Agastya and receiving the celestial bow, the dialogue with Shurpanakha and her disfigurement, the killing of Khara and Trishira, the instigation of Ravana, the slaying of Maricha, the abduction of Sita, Rama's lamentation, the passing of Jatayu, meeting Kabandha, seeing Pampa lake, visiting Shabari and eating her fruits, and meeting Hanuman on the banks of Pampa.
श्लोक २३ से २६: सुग्रीव मित्रता, बालि वध एवं सीता खोज का आरम्भ
प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ॥१-३-२३॥
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।
ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ॥१-३-२४॥
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम् ।
दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥१-३-२५॥
अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।
प्रायोपवेशनं चैव संपातेश्चापि दर्शनम् ॥१-३-२६॥
ऋष्यमूक पर्वत पर जाना, सुग्रीव से मित्रता, अपनी शक्ति का विश्वास दिलाने के लिए दुन्दुभी के कंकाल और ताड़ के सात वृक्षों को गिराना, बालि और सुग्रीव का युद्ध, बालि का वध और सुग्रीव का राज्याभिषेक, तारा का करुण विलाप, वर्षा ऋतु के चार महीने गुफा में बिताना, सुग्रीव के ढीले पड़ने पर श्रीराम का क्रोध, वानर सेना का इकट्ठा होना, चारों दिशाओं में सीता की खोज के लिए दूत भेजना, पृथ्वी के भूगोल का वर्णन, हनुमान जी को अपनी पहचान की अँगूठी देना, ऋक्ष (ऋक्षराज जाम्बवन्त) के साथ गुफा देखना, वानरों का आमरण अनशन (प्रायोपवेशन) और जटायु के भाई सम्पाती से मिलना—इन सब का निरूपण किया।
Going to Rishyamuka mountain, friendship with Sugriva, inspiring confidence in him, the conflict between Vali and Sugriva, the slaying of Vali and installation of Sugriva, Tara's lamentation, spending the rainy season, the wrath of Rama, the gathering of forces, dispatching search parties, description of the earth's geography, giving the ring to Hanuman, exploration of the cave, the fast unto death by the monkeys, and meeting Sampati.
श्लोक २७ से ३३: समुद्र लङ्घन, अशोक वाटिका एवं लङ्का दहन
समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ॥१-३-२७॥
राक्षसीतर्जनं चैव च्छायाग्राहस्य दर्शनम् ।
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ॥१-३-२८॥
रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्यापि विचिन्तनम् ।
आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् ॥१-३-२९॥
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ।
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम् ॥१-३-३०॥
अभिज्ञानप्रदानं च सीतायाश्चापि भाषणम् ।
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ॥१-३-३१॥
मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।
राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम् ॥१-३-३२॥
ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ॥१-३-३३॥
महेन्द्र पर्वत पर चढ़ना, समुद्र को लांघना, समुद्र के कहने पर मैनाक पर्वत का स्वागत करना, सुरसा जैसी राक्षसियों से उलझना, छाया पकड़ने वाली सिंहिका राक्षसी का वध, लंका के मलय पर्वत को देखना, रात में लंका में प्रवेश, अकेले बैठकर विचार करना, रावण के मद्यपान गृह और अन्तःपुर (रनिवास) को देखना, सोते हुए रावण और पुष्पक विमान के दर्शन, अशोक वाटिका जाना, दुखी सीता जी को देखना, उन्हें राम की अँगूठी (अभिज्ञान) सौंपना और उनसे बातचीत करना, राक्षसियों द्वारा सीता को डराना, त्रिजटा का स्वप्न, सीता जी द्वारा चूड़ामणि देना, अशोक वाटिका का विध्वंस, राक्षसियों का भागना, रावण के किंकरों और अक्षकुमार का वध, हनुमान जी का बंदी बनना, लंका दहन करके गर्जना करना, समुद्र पार लौटकर आना और वानरों का मधुवन उजाड़कर खुशियाँ मनाना—यह सब सुन्दरकाण्ड का वैभव रचा।
Ascending the mountain, leaping over the ocean, the appearance of Mainaka, encounters with ogresses, slaying of Simhika, beholding Lanka, entering Lanka at night, searching alone, exploring the banquet halls and inner apartments, seeing Ravana and the Pushpaka chariot, entering Ashok Vatika, discovering Sita, presenting the token ring, the terrifying of Sita by demonesses, Trijata's dream, receiving the crest-gem (Chudamani), destroying the grove, killing the guards, the capture of Hanuman, burning of Lanka, jumping back across the ocean, and the raiding of Madhuvan.
श्लोक ३४ से ३९: नल-सेतु निर्माण, रावण वध, राज्याभिषेक एवं उत्तरकाण्ड
संगमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ॥१-३-३४॥
प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ॥१-३-३५॥
कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे ॥१-३-३६॥
बिभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।
अयोध्यायाश्च गमनं भरद्वाजसमागमम् ॥१-३-३७॥
प्रेषणं वायुपुत्रस्य भरतेन समागमम् ।
रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम् ।
स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् ॥१-३-३८॥
अनागतं च यत् किंचिद् रामस्य वसुधातले ।
तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥१-३-३९॥
हनुमान जी द्वारा चूड़ामणि सौंपकर श्रीराम को ढाढस बंधाना, सेना सहित समुद्र तट पर पहुँचना, समुद्र से मार्ग मांगना, नल द्वारा सेतु (पुल) का निर्माण करना, सेना का समुद्र पार जाना, रात में लंका को घेरना, विभीषण से मित्रता और उसके द्वारा राक्षसों के वध के उपाय जानना, महाबली कुम्भकर्ण और मेघनाद (इन्द्रजीत) का वध, रावण का विनाश, शत्रु नगरी में सीता जी को पुनः प्राप्त करना (अग्निपरीक्षा प्रसंग), विभीषण का राज्याभिषेक, पुष्पक विमान पर बैठकर पूरी वानर सेना के साथ अयोध्या की ओर प्रस्थान, मार्ग में भरद्वाज मुनि के आश्रम में रुकना, हनुमान जी को दूत बनाकर भरत के पास भेजना, भरत-मिलाप, श्रीराम का भव्य राज्याभिषेक उत्सव, वानर सेना की विदाई, न्यायपूर्वक प्रजा का मनोरंजन करना और लोकापवाद के कारण सीता जी का त्याग करना—तथा भविष्य में होने वाली श्रीराम की अन्य सभी लीलाओं को भगवान वाल्मीकि ने 'उत्तरकाण्ड' के रूप में अपने इस अद्भुत काव्य में संजोया।
Consoling Rama by delivering the gem, reaching the ocean, the encounter with the ocean deity, building the bridge by Nala, crossing the ocean, besieging Lanka at night, alliance with Vibhishana, learning the secrets of destroying the enemy, the slaying of Kumbhakarna and Meghanada, the destruction of Ravana, recovering Sita in the enemy's city, coronation of Vibhishana, boarding the Pushpaka, returning to Ayodhya, meeting Sage Bharadwaja, sending Hanuman ahead to Bharata, the reunion, the grand coronation of Rama, dismissing the armies, pleasing his subjects, and the exile of Sita. All future events of Rama on earth were composed by Lord Valmiki in the Uttara Kanda.

0 टिप्पणियाँ
If you have any Misunderstanding Please let me know