रामायणम्/बालकाण्डम्/सर्गः ४ हिन्दी अंग्रेजी व्याख्या

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥१-४॥

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥१-४-१॥

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।
तथा सर्गशतान् पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥१-४-२॥

कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास को न्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥१-४-३॥

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥१-४-४॥

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥१-४-५॥

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृंह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥१-४-६॥

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्यवधमित्येवं चकार चरितव्रतः ॥१-४-७॥

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥१-४-८॥

रसैः शृङ्गारकरुणहास्यरौद्रभयानकैः ।
वीरादिभी रसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥१-४-९॥

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥१-४-१०॥

रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात् तथापरौ ॥१-४-११॥

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥१-४-१२॥

ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ ॥१-४-१३॥

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।
तौ कदाचित् समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ॥१-४-१४॥

मध्ये सभं समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ।
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥१-४-१५॥

साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ।
ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ॥१-४-१६॥

प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ।
अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ॥१-४-१७॥

चिरनिर्वृत्तमप्येतत् प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ।
प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तथाभावमगायताम् ॥१-४-१८॥

सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसंपदा ।
एवं प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैर्महर्षिभिः ॥१-४-१९॥

संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ।
प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ॥१-४-२०॥

प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महायशाः ।
अन्यः कृष्णाजिनमदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः ॥१-४-२१॥

कश्चित् कमण्डलुं प्रादान्मौञ्जीमन्यो महामुनिः ।
बृसीमन्यस्तदा प्रादात् कौपीनमपरो मुनिः ॥१-४-२२॥

ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरो मुनिः ।
काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्यो ददौ मुनिः ॥१-४-२३॥

जटाबन्धनमन्यस्तु काष्ठरज्जुं मुदान्वितः ।
यज्ञभाण्डमृषिः कश्चित् काष्ठभारं तथा परः ॥१-४-२४॥

औदुम्बरीं ब्रुसीमन्यः स्वस्ति केचित् तदावदन् ।
आयुष्यमपरे प्राहुर्मुदा तत्र महर्षयः ॥१-४-२५॥

ददुश्चैवं वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः ।
आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ॥१-४-२६॥

परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ।
अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ॥१-४-२७॥

आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥१-४-२८॥

रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ।
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ स कुशीलवौ ॥१-४-२९॥

पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ।
आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ॥१-४-३०॥

उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च समन्वितः ।
दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ ॥१-४-३१॥

उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ।
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ॥१-४-३२॥

विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ समचोदयत् ।
तौ चापि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनम् ॥१-४-३३॥

तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ।
ह्लादयत् सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद् बभौ जनसंसदि ॥१-४-३४॥

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ ।
कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद् भूतिकरं प्रचक्षते ।
महानुभावं चरितं निबोधत ॥१-४-३५॥

ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदिता-
वगायतां मार्गविधानसम्पदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनै-
र्बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥१-४-३६॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥१-४॥

🚩 चतुर्थः सर्गः (रामायण का परिमाण, कुशीलव की दीक्षा एवं रामदरबार में गान) [क्लिक कर के खोलें/बंद करें]
सर्ग संक्षिप्त परिचय: इस चतुर्थ सर्ग में बताया गया है कि महर्षि वाल्मीकि ने ६ काण्डों और उत्तरकाण्ड सहित कुल २४,००० श्लोकों के अद्भुत महाकाव्य की रचना की। इस काव्य को जन-जन तक पहुँचाने के लिए उन्होंने अपने आश्रम में रहने वाले मधुर कण्ठ के धनी, वेदज्ञ राजपुत्र लव और कुश (कुशीलव) को चुना। दोनों भाई वीणा की लय पर इस काव्य को ऋषियों की सभा में गाते हैं, जहाँ उन्हें अद्भुत उपहार मिलते हैं। अंततः, स्वयं भगवान श्रीराम इन्हें अयोध्या की सड़कों पर गाते हुए देखते हैं और आदरपूर्वक राजदरबार में बुलाकर अपने भाइयों और मंत्रियों सहित इस दिव्य संगीत का रसास्वादन करते हैं।
भाग 1: रामायण का परिमाण और लव-कुश को दीक्षा (श्लोक १ से १२)
श्लोक १ से ३: २४,००० श्लोक और ६ काण्डों की रचना
प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥१-४-१॥

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।
तथा सर्गशतान् पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥१-४-२॥

कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास को न्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥१-४-३॥
हिन्दी व्याख्या:

जब श्रीराम ने अपना राज्य प्राप्त कर लिया, तब भगवान वाल्मीकि ऋषि ने उनके संपूर्ण चरित्र को अनोखे और अर्थपूर्ण पदों में रचा। महर्षि ने इस महाकाव्य में कुल २४,००० (चौबीस हजार) श्लोक, ५०० सर्ग, तथा उत्तरकाण्ड सहित ६ मुख्य काण्डों की रचना की। भविष्य की घटनाओं और उत्तरकाण्ड सहित इस विशाल काव्य को पूरा करके, महाप्राज्ञ समर्थ मुनि विचार करने लगे कि इस सुंदर काव्य का गान कर के इसे संसार में कौन प्रकट या प्रसारित कर सकता है?

English Translation:

When Rama had regained his kingdom, the divine Sage Valmiki composed his entire history in wonderfully expressive and meaningful words. The sage uttered twenty-four thousand verses, divided into five hundred chapters (Sargas), spanning six sections (Kandas) along with the Uttara Kanda. Having completed this great work containing future events, the wise master pondered over who should publicize and sing this composition to the world.

श्लोक ४ से ७: कुशीलव (लव-कुश) का चयन और काव्य का स्वरूप
तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥१-४-४॥

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥१-४-५॥

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृंह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥१-४-६॥

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्यवधमित्येवं चकार चरितव्रतः ॥१-४-७॥
हिन्दी व्याख्या:

जब पवित्र आत्मा वाले महर्षि ऐसा विचार कर रहे थे, तभी मुनियों के वेष में रहने वाले कुशीलव (लव और कुश) ने आकर उनके चरण स्पर्श किए। मुनि ने देखा कि आश्रम में ही रहने वाले ये दोनों भाई धर्म के ज्ञाता, प्रतापी राजपुत्र और अत्यंत सुरीले स्वर से संपन्न हैं। उन्हें कुशाग्र बुद्धि और वेदों के ज्ञान में निपुण देखकर समर्थ वाल्मीकि जी ने वेदों के रहस्यों को और विस्तार देने के लिए उन्हें इस काव्य की दीक्षा दी। पवित्र आचरण वाले मुनि ने इस ग्रंथ की रचना 'रामायण', 'सीता का महान चरित्र' और 'पौलस्त्य (रावण) वध' के नाम से की थी।

English Translation:

While the pure-souled maharishi was deeply reflecting, Kusha and Lava, living in the hermitage in the guise of ascetics, came and touched his feet. The sage beheld those two brothers, who were righteous princes, illustrious, and blessed with sweet voices. Seeing them highly intelligent and well-versed in the Vedas, the master taught them this work to amplify the meaning of the Vedas. The sage of strict vows had named this epic as 'Ramayana', 'The Great Character of Sita', or 'The Slaying of Ravana'.

श्लोक ८ से १२: संगीत के सात सुर, नौ रस और श्रीराम जैसी छवि
पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥१-४-८॥

रसैः शृङ्गारकरुणहास्यरौद्रभयानकैः ।
वीरादिभी रसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥१-४-९॥

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥१-४-१०॥

रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात् तथापरौ ॥१-४-११॥

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥१-४-१२॥
हिन्दी व्याख्या:

यह काव्य पढ़ने और गाने दोनों में अत्यंत मधुर है, जो तीन प्रकार के ताल-प्रमाण (द्रुत, मध्य, विलम्बित), संगीत के सात सुरों (जातियों) और वीणा की लय से बंधा है। इसमें शृङ्गार, करुण, हास्य, रौद्र, भयानक और वीर आदि रसों का सुंदर समावेश है, जिसे दोनों भाइयों ने गाया। वे दोनों गंधर्व विद्या (संगीत शास्त्र) के ज्ञाता, सुरों के उतार-चढ़ाव (मूर्च्छना) में निपुण और साक्षात् रूपवान गंधर्वों के समान प्रतीत होते थे। सुंदर लक्षणों से युक्त और मीठी वाणी बोलने वाले वे दोनों भाई श्रीराम के शरीर की परछाई (बिम्ब से निकले प्रतिबिम्ब) की तरह लगते थे, मानो साक्षात् श्रीराम ही दूसरा रूप धरकर आ गए हों। उन दोनों निष्पाप राजपुत्रों ने इस परम श्रेष्ठ और धार्मिक आख्यान को पूरी तरह कंठस्थ कर लिया।

English Translation:

This epic is delightful to read and sing, set to three tempos, utilizing the seven musical scales, and perfectly attuned to stringed instruments. Imbued with the sentiments of love, compassion, humor, fury, terror, and heroism, this poem was sung by them. Experts in the science of music, proficient in voice modulations, the two brothers resembled celestial Gandharvas. Endowed with noble features and sweet voices, they looked like reflections cast from the body of Rama himself. Those flawless princes memorized the entire sacred narrative completely.

भाग 2: ऋषियों की सभा में गायन और पुरस्कार (श्लोक १३ से २८)
श्लोक १३ से १८: ऋषियों की सभा में गान और मुनियों की आँखों में आँसू
ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ ॥१-४-१३॥

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।
तौ कदाचित् समेतानामऋषीणां भावितात्मनाम् ॥१-४-१४॥

मध्ये सभं समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ।
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥१-४-१५॥

साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ।
ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ॥१-४-१६॥

प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ।
अहो गीतस्य माधुर्यं शेलोकानां च विशेषतः ॥१-४-१७॥

चिरनिर्वृत्तमप्येतत् प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ।
प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तथाभावमगायताम् ॥१-४-१८॥
हिन्दी व्याख्या:

एक बार ऋषियों, ब्राह्मणों और साधु-संतों की एक विशाल सभा में, उन दोनों तत्वज्ञानी और एकाग्रचित्त भाइयों ने गुरु के उपदेश के अनुसार गाना शुरू किया। सभी उत्तम लक्षणों से सुशोभित, महान भाग्यशाली लव और कुश ने जब तपस्वी ऋषियों की सभा के बीच खड़े होकर इस काव्य का गायन किया, तो उसे सुनकर सभी मुनियों की आँखें भावुकता के कारण आँसूओं से भर आईं। वे अत्यंत चकित होकर बोल उठे—"साधु! साधु! (बहुत सुंदर! बहुत उत्तम!)"। उन धर्मप्रिय मुनियों ने प्रसन्न होकर गायक लव-कुश की बहुत प्रशंसा की और कहा—"अहो! इस गीत और विशेषकर इन श्लोकों की मधुरता कितनी अद्भुत है! यद्यपि यह घटना बहुत समय पहले बीत चुकी है, परंतु आपके गायन की गहराई ने इसे हमारे सामने बिल्कुल प्रत्यक्ष (लाइव) लाकर खड़ा कर दिया है।"

English Translation:

Once, in a gathering of sages, brahmanas, and righteous men, the two concentrated brothers began to sing as instructed. When those glorious youths, endowed with all noble signs, sang this epic in the midst of assembled sages, all the ascetics were moved to tears. Filled with wonder, they exclaimed, "Excellent! Excellent!" The righteous sages praised Kusha and Lava, saying, "Oh, how sweet is the music and especially the verses! Though these events happened long ago, your singing has made them appear right before our eyes."

श्लोक १९ से २८: ऋषियों द्वारा अनोखे उपहारों की वर्षा
सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसंपदा ।
एवं प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैर्महर्षिभिः ॥१-४-१९॥

संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ।
प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ॥१-४-२०॥

प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महायशाः ।
अन्यः कृष्णाजिनमदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः ॥१-४-२१॥

कश्चित् कमण्डलुं प्रादान्मौञ्जीमन्यो महामुनिः ।
बृसीमन्यस्तदा प्रादात् कौपीनमपरो मुनिः ॥१-४-२२॥

ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरो मुनिः ।
काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्यो ददौ मुनिः ॥१-४-२३॥

जटाबन्धनमन्यस्तु काष्ठरज्जुं मुदान्वितः ।
यज्ञभाण्डमृषिः कश्चित् काष्ठभारं तथा परः ॥१-४-२४॥

औदुम्बरीं ब्रुसीमन्यः स्वस्ति केचित् तदावदन् ।
आयुष्यमपरे प्राहुर्मुदा तत्र महर्षयः ॥१-४-२५॥

ददुश्चैवं वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः ।
आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ॥१-४-२६॥

परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ।
अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतेषु कोविदौ ॥१-४-२७॥

आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥१-४-२८॥
हिन्दी व्याख्या:

जब महान तपस्वी महर्षियों ने उनकी इतनी प्रशंसा की, तो दोनों भाइयों ने और अधिक उत्साह और मधुरता के साथ गाना शुरू किया। उनकी कला से अत्यंत प्रसन्न होकर एक मुनि ने खड़े होकर उन्हें पानी का कलश भेंट किया। एक यशस्वी ऋषि ने उन्हें वल्कल वस्त्र दिया, किसी ने हिरण की खाल (कृष्णाजिन) दी, तो किसी ने यज्ञोपवीत (जनेऊ) भेंट किया। किसी ने कमण्डलु दिया, किसी ने मूंज की करधनी (मौञ्जी) दी, किसी ने बैठने का आसन (बृसी) और किसी ने कौपीन प्रदान की। प्रसन्न होकर किसी मुनि ने उन्हें कुल्हाड़ी दी, किसी ने गेरुए वस्त्र दिए, किसी ने पेड़ की छाल के वस्त्र (चीर) दिए। एक ऋषि ने जटा बाँधने की डोरी दी, तो किसी ने लकड़ी बाँधने की रस्सी और यज्ञ के पात्र भेंट किए। सत्यवादी ऋषियों ने उन्हें लंबी आयु और समृद्धि के आशीर्वाद (वरदान) दिए। ऋषियों ने कहा कि वाल्मीकि मुनि द्वारा रचा गया यह आख्यान अद्भुत है, जो भविष्य के सभी कवियों का आधार बनेगा। संगीत कला में निपुण उन दोनों भाइयों ने इस आयु और पुष्टि बढ़ाने वाली, तथा कानों को प्रिय लगने वाली रामायण का सुंदर गान किया।

English Translation:

Being thus praised by the venerable sages, the brothers sang with even greater passion and melody. Delighted by their performance, one sage stood up and gifted them a water-pot. A renowned sage gave them bark garments, another an antelope skin, and someone else a sacred thread. Some offered a water-vessel, a girdle of Munja grass, a seat (Brisi), or a loincloth. Joyfully, other sages gifted an axe, saffron robes, or bark sheets. One joyfully gave a cord for binding matted hair, while others gave ropes for firewood and sacrificial utensils. The truthful sages showered blessings of long life and health upon them, declaring this epic composed by Valmiki as an source of support for future poets.

भाग 3: अयोध्या के राजमार्गो पर गायन और श्रीराम का दरबार (श्लोक २९ से ३६)
श्लोक २९ से ३४: श्रीराम द्वारा बालकों को राजमहल में आमंत्रित करना
रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ।
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ स कुशीलवौ ॥१-४-२९॥

पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ।
आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ॥१-४-३०॥

उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च समन्वितः ।
दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ ॥१-४-३१॥

उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ।
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ॥१-४-३२॥

विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ समचोदयत् ।
तौ चापि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनम् ॥१-४-३३॥

तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ।
ह्लादयत् सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद् बभौ जनसंसदि ॥१-४-३४॥
हिन्दी व्याख्या:

एक बार अयोध्या की गलियों और राजमार्गो पर सर्वत्र प्रशंसा पाते हुए उन दोनों गायकों (लव-कुश) को भरत के बड़े भाई श्रीराम ने स्वयं देखा। तब शत्रुओं का नाश करने वाले प्रभु श्रीराम ने आदर के योग्य उन दोनों भाइयों कुशीलव को अपने राजमहल में आमंत्रित किया। दिव्य सोने के सिंहासन पर बैठे प्रभु श्रीराम ने अपने पास बैठे मंत्रियों, और अपने भाइयों (लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न) के बीच उन दोनों सुंदर और विनीत बालकों को देखकर कहा—"हे लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न! इन देवतुल्य तेजस्वी बालकों द्वारा गाए जाने वाले इस अद्भुत और विचित्र अर्थ वाले आख्यान को ध्यानपूर्वक सुनो।" श्रीराम की प्रेरणा पाकर उन दोनों गायकों ने वीणा और लय के साथ, मन और हृदय को छू लेने वाले अत्यंत मधुर और स्पष्ट शब्दों में रामायण का गान किया। उस संगीत ने सभा में उपस्थित सभी लोगों के शरीरों, मनों और हृदयों को आनंद से सराबोर कर दिया।

English Translation:

Once, Rama (the elder brother of Bharata) saw those two singers performing on the streets and highways of Ayodhya. The destroyer of foes, Lord Rama, brought the worthy brothers into his palace. Seated on his divine golden throne, surrounded by his ministers and brothers, Rama looked at the handsome and humble boys and said to Lakshmana, Bharata, and Shatrughna: "Listen to this wonderful narrative, filled with rich meanings, sung by these youths of divine luster." Prompted by Rama, they sang to the accompaniment of stringed instruments, enchanting the minds, hearts, and souls of everyone present in the assembly.

श्लोक ३५ व ३६: श्रीराम का विस्मित होना और कथा सुनने की लालसा
इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ ।
कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद् भूतिकरं प्रचक्षते ।
महानुभावं चरितं निबोधत ॥१-४-३५॥

ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदिता-
वगायतां मार्गविधानसम्पदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनै-
र्बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥१-४-३६॥
हिन्दी व्याख्या:

श्रीराम ने सभा से कहा—"यद्यपि ये दोनों बालक मुनियों के वेष में हैं, पर इनके भीतर राजाओं के उच्च लक्षण दिखाई देते हैं। ये कुशीलव महान तपस्वी हैं। ये जिस कथा को गा रहे हैं, वह मेरे लिए भी कल्याणकारी और मंगल करने वाली है, अतः इस महान चरित्र का ध्यानपूर्वक श्रवण करो।" इसके बाद श्रीराम के वचनों से प्रेरित होकर दोनों भाइयों ने शास्त्रीय संगीत की उत्तम पद्धति (मार्गविधान) के अनुसार आगे का गान शुरू किया। राजा श्रीराम भी सभा के बीच बैठकर, अपनी सुध-बुध भूलकर, अत्यंत उत्सुकता के साथ उस रामायण कथा में पूरी तरह लीन हो गए।

English Translation:

Rama remarked to the assembly: "Although these two are dressed as ascetics, they possess the marks of kings. These singers are great ascetics, and they are narrating a glorious history that brings prosperity even to me. Listen to it attentively." Encouraged by Rama's words, the two brothers sang further according to the refined rules of classical music, while King Rama sat in the assembly, completely absorbed and captivated by the narrative.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥१-४॥

पिछला= बालकाण्ड सर्ग ३ अगला= बालकाण्ड सर्ग ५

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

Featured post

भीष्म जीवनी - अनुवाद का महत्व (Importance of Translation

संपर्क फ़ॉर्म

नाम

ईमेल *

संदेश *

View of the Site

यह ब्लॉग खोजें