सुन्दरकाण्डरामायणनिर्णयः हिन्दी भावार्थ सहित

 


सुन्दरकाण्डरामायणनिर्णयः 

रामाय शाश्वतसुविस्तृतषड्गुणाय
     सर्वेश्वराय बलवीर्यमहार्णवाय ।
नत्वा लिलङ्घयिषुरर्णवमुत्पपात
     निष्पीड्य तं गिरिवरं पवनस्य सूनुः ॥ १॥

चुक्षोभ वारिधिरनुप्रययौ च शीघ्रं
     यादोगणैः सह तदीयबलाभिकृष्टः ।
वृक्षाश्च पर्वतगताः पवनेन पूर्वं
     क्षिप्तोऽर्णवे गिरिरुदागमदस्य हेतोः ॥ २॥

शैलो हरस्य गिरिपक्षविनाशकाले
     क्षिप्तोऽर्णवे स मरुतोर्वरितात्मपक्षः ।
हैमो गिरिः पवनजस्य तु विक्रमार्थ-
     मुद्भिद्य वारिधिमवर्धदनेकसानुः ॥ ३॥

नैवात्र विक्रमणमैच्छदविश्रमोऽसौ
     निःसीमपौरुषबलस्य कुतः श्रमोऽस्य ।
आश्लिष्य पर्वतवरं स ददर्श गच्छन्
     देवैस्तु नागजननीं प्रहितां वरेण ॥ ४॥

जिज्ञासुभिर्निजबलं तव भक्षमेतु
     यद्यत्त्वमिच्छसि तदित्यमरोदितायाः ।
आस्यं प्रविश्य सपदि प्रविनिःसृतोऽस्मात्
     देवाननन्दयदुत स्वकमेषु रक्षन् ॥ ५॥

दृष्ट्वा सुरप्रणयितां बलमस्य चोग्रं
     देवाः प्रतुष्टुवुरमुं सुमनोऽभिवृष्ट्या ।
तैरादृतः पुनरसौ वियतैव गच्छन्
     छायाग्रहं प्रतिददर्श च सिंहिकाख्यम् ॥ ६॥

लङ्कावनाय सकलस्य च निग्रहेऽस्याः
     सामर्थ्यमप्रतिहतं प्रददौ विधाता ।
छायामवाक्षिपदसौ पवनात्मजस्य
     सोऽस्याः शरीरमनुविश्य बिभेद चाशु ॥ ७॥

निःसीममात्मबलमित्यसुदर्शयानो
     हत्वैव तामपि विधातृवराभिगुप्ताम् ।
लम्बे स लम्बशिखरे निपपात लङ्का-
     प्राकाररूपकगिराथ च सञ्चुकोचे ॥ ८॥

भूत्वा बिडालसमितो निशि तां पुरीं च
     प्राप्स्यन् ददर्श निजरूपवतीं स लङ्काम् ।
रुद्धोऽनयाऽऽश्वथ विजित्य च तां स्वमुष्टि-
     पिष्टां तयानुमत एव विवेश लङ्काम् ॥ ९॥

मार्गमाणो बहिश्चान्तः सोऽशोकवनिकातले ।
ददर्श शिंशपावृक्षमूलस्थितरमाकृतिम् ॥ १०॥

नरलोकविडम्बस्य जानन् रामस्य हृद्गतम् ।
तस्य चेष्टानुसारेण कृत्वा चेष्टाश्च संविदम् ॥ ११॥

तादृक्चेष्टासमेताया अङ्गुलीयमदात्ततः ।
सीताया यानि चैवासन्नाकृतेस्तानि सर्वशः ॥ १२॥

भूषणानि द्विधा भूत्वा तान्येवासन् तथैव च ।
अथ चूडामणिं दिव्यं दातुं रामाय सा ददौ ॥ १३॥

यद्यप्येतन्न पश्यन्ति निशाचरगणास्तु ते ।
द्युलोकचारिणः सर्वे पश्यन्त्यृषय एव च ॥ १४॥

तेषां विडम्बनायैव दैत्यानां वञ्चनाय च ।
पश्यतां कलिमुख्यानां विडम्बोऽयं कृतो भवेत् ॥ १५॥

कृत्वा कार्यमिदं सर्वं विशङ्कः पवनात्मजः ।
आत्माविष्करणे चित्तं चक्रे मतिमतां वरः ॥ १६॥

अथ वनमखिलं तद्रावणस्यावलम्ब्य
क्षितिरुहमिममेकं वर्जयित्वाऽऽशु वीरः ।
रजनिचरविनाशं कांक्षमाणोऽतिवेलं
मुहुरतिरवनादी तोरणं चारुरोह ॥ १७॥

अथाश‍ृणोद्दशाननः कपीन्द्रचेष्टितं परम् ।
दिदेश किङ्करान् बहून् कपिर्निगृह्यतामिति ॥ १८॥

समस्तशो विमृत्यवो वराद्धरस्य किङ्कराः ।
समासदन्महाबलं सुरान्तरात्मनोऽङ्गजम् ॥ १९॥

अशीतिकोटियूथपं पुरःसराष्टकायुतम् ।
अनेकहेतिसङ्कुलं कपीन्द्रमावृणोद्बलम् ॥ २०॥

समावृतस्तथाऽऽयुधैः स ताडितश्च तैर्भृशम् ।
चकार तान् समस्तशस्तलप्रहारचूर्णितान् ॥ २१॥

पुनश्च मन्त्रिपुत्रकान् स रावणप्रचोदितान् ।
ममर्द सप्तपर्वतप्रभान् वराभिरक्षितान् ॥ २२॥

बलाग्रगामिनस्तथा स शर्ववाक्सुगर्वितान् ।
निहत्य सर्वरक्षसां तृतीयभागमक्षिणोत् ॥ २३॥

अनौपमं हरेर्बलं निशम्य राक्षसाधिपः ।
कुमारमक्षमात्मनः समं सुतं न्ययोजयत् ॥ २४॥

स सर्वलोकसाक्षिणः सुतं शरैर्ववर्ष ह ।
शितैर्वरास्त्रमन्त्रितैर्न चैनमभ्यचालयत् ॥ २५॥

स मण्डमध्यगासुतं समीक्ष्य रावणोपमम् ।
तृतीय एष भांशको बलस्य हीत्यचिन्तयत् ॥ २६॥

निधार्य एव रावणो राघवस्य नान्यथा ।
युधीन्द्रजिन्मया हतो न चास्य शक्तिरीक्ष्यते ॥ २७॥

अतस्तयोः समो मया तृतीय एष हन्यते ।
विचार्य चैवमाशु तं पदोः प्रगृह्य पुप्लुवे ॥ २८॥

स चक्रवद्भ्रमातुरं विधाय रावणात्मजम् ।
अपोथयद्धरातले क्षणेन मारुतीतनुः ॥ २९॥

विचूर्णिते धरातले निजे सुते स रावणः ।
निशम्य शोकतापितस्तदग्रजं समादिशत् ॥ ३०॥

अथेन्द्रजिन्महाशरैर्वरास्त्रसम्प्रयोजितैः ।
ततश्च वानरोत्तमं न चाशकद्विचालने ॥ ३१॥

अथास्त्रमुत्तमं विधेर्मुमोच सर्वदुःसहम् ।
स तेन ताडितो हरिर्व्यचिन्तयन्निराकुलः ॥ ३२॥

मया वरा विलङ्घिता ह्यनेकशः स्वयम्भुवः ।
स माननीय एव मे ततोऽत्र मानयाम्यहम् ॥ ३३॥

इमे च कुर्युरत्र किं प्रहृष्टरक्षसां गणाः ।
इतीह लक्ष्यमेव मे स रावणश्च दृश्यते ॥ ३४॥

इदं समीक्ष्य बद्धवत् स्थितं कपीन्द्रमाशु ते ।
बबन्धुरन्यपाशकैर्जगाम चास्त्रमस्य तत् ॥ ३५॥

अथ प्रगृह्य तं कपिं समीपमानयंश्च ते ।
निशाचरेश्वरस्य तं स पृष्टवांश्च रावणः ॥ ३६॥

कपे कुतोऽसि कस्य वा किमर्थमीदृशं कृतम् ।
इतीरितः स चावदत् प्रणम्य राममीश्वरम् ॥ ३७॥

अवेहि दूतमागतं दुरन्तविक्रमस्य माम् ।
रघूत्तमस्य मारुतिं कुलक्षये तवेश्वरम् ॥ ३८॥

न चेत् प्रदास्यसि त्वरन् रघूत्तमप्रियां तदा ।
सपुत्रमित्रबान्धवो विनाशमाशु यास्यसि ॥ ३९॥

न रामबाणधारणे क्षमाः सुरेश्वरा अपि ।
विरिञ्चशर्वपूर्वकाः किमु त्वमल्पसारकः ॥ ४०॥

प्रकोपितस्य तस्य कः पुरः स्थितौ क्षमो भवेत् ।
सुरासुरोरगादिके जगत्यचिन्त्यकर्मणः ॥ ४१॥

इतीरिते वधोद्यतं न्यवारयद्विभीषणः ।
स पुच्छदाहकर्मणे न्ययोजयन्निशाचरान् ॥ ४२॥

अथास्य वस्त्रसञ्चयैः पिधाय पुच्छमग्नये ।
ददुर्ददाह नास्य तन्मरुत्सखो हुताशनः ॥ ४३॥

ममर्ष सर्वचेष्टितं स रक्षसां निरामयः ।
बलोद्धतश्च कौतुकात् प्रदग्धुमेव तां पुरीम् ॥ ४४॥

ददाह चाखिलां पुरीं स्वपुच्छगेन वह्निना ।
कृतिस्तु विश्वकर्मणोऽप्यदह्यतास्य तेजसा ॥ ४५॥

सुवर्णरत्नकारितां स राक्षसोत्तमैः सह ।
प्रदह्य सर्वशः पुरीं मुदान्वितो जगर्ज वै ॥ ४६॥

स रावणं सपुत्रकं तृणोपमं विधाय वै ।
तयोः प्रपश्यतोः पुरीं विधाय भस्मसाद्ययौ ॥ ४७॥

विलङ्घ्य चार्णवं पुनः स्वजातिभिः प्रपूजितः ।
प्रभक्ष्य वानरेशितुर्मधु प्रभुं समेयिवान् ॥ ४८॥

रामं सुरेश्वरमगण्यगुणाभिरामं
         सम्प्राप्य सर्वकपिवीरवरैः समेतः ।
चूडामणिं पवनजः पदयोर्निधाय
         सर्वाङ्गकैः प्रणतिमस्य चकार भक्त्या ॥ ४९॥

रामोऽपि नान्यदनुदातुममुष्य योग्यम्-
         अत्यन्तभक्तिभरितस्य विलक्ष्य किञ्चित् ।
स्वात्मप्रदानमधिकं पवनात्मजस्य
         कुर्वन् समाश्लिषदमुं परमाभितुष्टः ॥ ५०॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थीयमहाभारततात्पर्यनिर्णये रामचरिते
हनुमत्प्रतियानं सुन्दरकाण्डकथानिर्णयः ॥

सुन्दरकाण्डरामायणनिर्णयः

श्रीमदानन्दतीर्थीयमहाभारततात्पर्यनिर्णयान्तर्गतः

रामाय शाश्वतसुविस्तृतषड्गुणाय सर्वेश्वराय बलवीर्यमहार्णवाय ।
नत्वा लिलङ्घयिषुरर्णवमुत्पपात निष्पीड्य तं गिरिवरं पवनस्य सूनुः ॥ १॥
भावार्थ: नित्य, अत्यंत विस्तृत छहों ऐश्वर्यों से पूर्ण, सर्वेश्वर और बल-वीर्य के महासमुद्र स्वरूप भगवान श्री राम को नमस्कार करके, समुद्र लांघने की इच्छा से पवनपुत्र हनुमान जी उस श्रेष्ठ पर्वत (महेन्द्र पर्वत) को पैरों से दबाकर आकाश में उछल पड़े।
चुक्षोभ वारिधिरनुप्रययौ च शीघ्रं यादोगणैः सह तदीयबलाभिकृष्टः ।
वृक्षाश्च पर्वतगताः पवनेन पूर्वं क्षिप्तोऽर्णवे गिरिरुदागमदस्य हेतोः ॥ २॥
भावार्थ: हनुमान जी के वेग और बल से खिंचकर महासमुद्र अपने जलजंतुओं सहित क्षुब्ध हो उठा और उनके पीछे-पीछे चल पड़ा। पर्वत के वृक्ष वायु के वेग से पहले ही उखड़कर समुद्र में गिर गए थे, और इसी समय हनुमान जी के विश्राम के लिए समुद्र से मैनाक पर्वत ऊपर उठ आया।
शैलो हरस्य गिरिपक्षविनाशकाले क्षिप्तोऽर्णवे स मरुतोर्वरितात्मपक्षः ।
हैमो गिरिः पवनजस्य तु विक्रमार्थ- मुद्भिद्य वारिधिमवर्धदनेकसानुः ॥ ३॥
भावार्थ: इंद्र द्वारा पर्वतों के पंख काटने के समय, वायुदेव की सहायता से जिसके पंख बच गए थे और जिसे समुद्र में छिपा दिया गया था, वह अनेक शिखरों वाला सुवर्णमयी मैनाक पर्वत पवनपुत्र के पराक्रम को सुगम बनाने और आदर देने के लिए समुद्र को फाड़कर ऊपर बढ़ गया।
नैवात्र विक्रमणमैच्छदविश्रमोऽसौ निःसीमपौरुषबलस्य कुतः श्रमोऽस्य ।
आश्लिष्य पर्वतवरं स ददर्श गच्छन् देवैस्तु नागजननीं प्रहितां वरेण ॥ ४॥
भावार्थ: असीम पौरुष और बल के धनी हनुमान जी को भला थकान कैसी? अतः उन्होंने उस पर्वत पर विश्राम करना स्वीकार नहीं किया। वे केवल उस श्रेष्ठ पर्वत को आदरपूर्वक स्पर्श करके आगे बढ़ गए। मार्ग में उन्होंने देवताओं द्वारा वरदान देकर भेजी गई नागों की माता सुरसा को देखा।
जिज्ञासुभिर्निजबलं तव भक्षमेतु यद्यत्त्वमिच्छसि तदित्यमरोदितायाः ।
आस्यं प्रविश्य सपाद प्रविनिःसृतोऽस्मात् देवाननन्दयदुत स्वकमेषु रक्षन् ॥ ५॥
भावार्थ: हनुमान जी का बल जानने के इच्छुक देवताओं ने सुरसा से कहा था कि जो तुम्हारी इच्छा हो उसे भक्षण करो। तब हनुमान जी ने सुरसा के (बढ़ते हुए) मुख में प्रवेश किया और तुरंत सूक्ष्म रूप धरकर बाहर निकल आए। इस प्रकार अपने कार्य को सुरक्षित रखते हुए उन्होंने देवताओं को आनंदित किया।
दृष्ट्वा सुरप्रणयितां बलमस्य चोग्रं देवाः प्रतुष्टुवुरमुं सुमनोऽभिवृष्ट्या ।
तैरादृतः पुनरसौ वियतैव गच्छन् छायाग्रहं प्रतिददर्श च सिंहिकाख्यम् ॥ ६॥
भावार्थ: हनुमान जी की देव-अनुकूलता और उग्र बल को देखकर देवताओं ने पुष्पवर्षा करके उनकी स्तुति की। देवताओं द्वारा सम्मानित होकर आकाश मार्ग से जाते हुए उन्होंने समुद्र में छाया को पकड़ने वाली 'सिंहिका' नामक राक्षसी को देखा।
लङ्कावनाय सकलस्य च निग्रहेऽस्याः सामर्थ्यमप्रतिहतं प्रददौ विधाता ।
छायामवाक्षिपदसौ पवनात्मजस्य सोऽस्याः शरीरमनुविश्य बिभेद चाशु ॥ ७॥
भावार्थ: विधाता ने लंका की रक्षा और आकाशगामी जीवों को रोकने के लिए सिंहिका को अप्रतिहत शक्ति दी थी। उसने पवनपुत्र हनुमान जी की छाया को पकड़कर खींच लिया। तब हनुमान जी ने उसके विशाल शरीर के भीतर प्रवेश करके उसे तुरंत फाड़ डाला।
निषसीममात्मबलमित्यसुदर्शयानो हत्वैव तामपि विधातृवराभिगुप्ताम् ।
लम्बे स लम्बशिखरे निपपात लङ्का- प्राकाररूपकगिराथ च सञ्चुकोचे ॥ ८॥
भावार्थ: विधाता के वरदान से सुरक्षित सिंहिका को मारकर अपने असीम आत्मबल का प्रदर्शन करते हुए हनुमान जी लंका के ऊंचे 'लम्ब' पर्वत के शिखर पर उतरे। वहाँ की विशाल प्राचीर (परकोटा) को देखकर उन्होंने अपना शरीर छोटा कर लिया।
भूत्वा बिडालसमितो निशि तां पुरीं च प्राप्स्यन् ददर्श निजरूपवतीं स लङ्काम् ।
रुद्धोऽनयाऽऽश्वथ विजित्य च तां स्वमुष्टि- पिष्टां तयानुमत एव विवेश लङ्काम् ॥ ९॥
भावार्थ: रात्रि के समय बिल्ली के समान छोटा रूप धारण कर लंकापुरी में प्रवेश करते समय उन्होंने प्रत्यक्ष रूप धारिणी 'लंकिनी' (लंका की अधिष्ठात्री देवी) को देखा। जब उसने हनुमान जी को रोका, तब उन्होंने एक ही मुष्टि-प्रहार से उसे परास्त कर दिया। मुष्टि से पिष्ट होकर उसने हनुमान जी को आज्ञा दी और वे लंका में प्रविष्ट हुए।
मार्गमाणो बहिश्चान्तः सोऽशोकवनिकातले ।
ददर्श शिंशपावृक्षमूलस्थितरमाकृतिम् ॥ १०॥
भावार्थ: लंका के भीतर और बाहर सब जगह खोज करते हुए, उन्होंने अशोक वाटिका के भीतर एक शिंशपा (शीशम) के वृक्ष के नीचे साक्षात लक्ष्मी स्वरूपा माता सीता को बैठे हुए देखा।
नरलोकविडम्बस्य जानन् रामस्य हृद्गतम् ।
तस्य चेष्टानुसारेण कृत्वा चेष्टाश्च संविदम् ॥ ११॥
भावार्थ: मानव लीला करने वाले भगवान श्री राम के हृदय के गुप्त अभिप्राय को भली-भांति जानने वाले हनुमान जी ने, श्री राम की इच्छा और मर्यादा के अनुसार ही वहाँ चेष्टाएं (वार्तालाप का उपक्रम) कीं और सीता जी से संवाद स्थापित किया।
तादृक्चेष्टासमेताया अङ्गुलीयमदात्ततः ।
सीताया यानि चैवासन्नाकृतेस्तानि सर्वशः ॥ १२॥
भावार्थ: विरह-व्याकुल चेष्टाओं से युक्त माता सीता को हनुमान जी ने श्री राम द्वारा दी गई अँगूठी (मुद्रिका) समर्पित की। उस समय सीता जी के स्वरूप के अनुरूप जो भी आभूषण थे, वे सब वहाँ दिव्यता से युक्त थे।
भूषणानि द्विधा भूत्वा तान्येवासन् तथैव च ।
अथ चूडामणिं दिव्यं दातुं रामाय सा ददौ ॥ १३॥
भावार्थ: (रावण द्वारा हरे जाने पर गिराए गए) वे आभूषण मूलतः दो रूपों में थे (प्रकट और अप्रकट)। तत्पश्चात माता सीता ने श्री राम को देने के लिए अपना दिव्य 'चूड़ामणि' हनुमान जी के हाथों में सौंप दिया।
यद्यप्येतन्न पश्यन्ति निशाचरगणास्तु ते ।
द्युलोकचारिणः सर्वे पश्यन्त्यृषय एव च ॥ १४॥
भावार्थ: यद्यपि इस गुप्त संवाद और चूड़ामणि प्रदान की घटना को वहाँ तैनात राक्षस नहीं देख पा रहे थे, किंतु आकाश मार्ग में स्थित समस्त देवता और महर्षि इस परम पावन दृश्य को प्रत्यक्ष देख रहे थे।
तेषां विडम्बनायैव दैत्यानां वञ्चनाय च ।
पश्यतां कलिमुख्यानां विडम्बोऽयं कृतो भवेत् ॥ १५॥
भावार्थ: वह दृश्य और मानुषी विरह की लीला केवल उन असुरों को भ्रमित करने, दैत्यों को धोखा देने और कलि आदि तामसिक जीवों को सत्य से दूर रखने के लिए रची गई एक विडम्बना (लीला) मात्र थी।
कृत्वा कार्यमिदं सर्वं विशङ्कः पवनात्मजः ।
आत्माविष्करणे चित्तं चक्रे मतिमतां वरः ॥ १६॥
भावार्थ: संदेश देने का यह मुख्य कार्य पूर्ण करके, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ पवनपुत्र हनुमान जी पूरी तरह निर्भय हो गए और उन्होंने राक्षसों के सम्मुख अपने वास्तविक पराक्रमी रूप को प्रकट करने का विचार किया।
अथ वनमखिलं तद्रावणस्यावलम्ब्य क्षितिरुहमिममेकं वर्जयित्वाऽऽशु वीरः ।
रजनिचरविनाशं कांक्षमाणोऽतिवेलं मुहुरतिरवनादी तोरणं चारुरोह ॥ १७॥
भावार्थ: इसके बाद उस वीर हनुमान ने, केवल उस एक शीशम के वृक्ष (जिसके नीचे सीता जी थीं) को छोड़कर, रावण की उस पूरी अशोक वाटिका को क्षणभर में उखाड़ फेंका। राक्षसों के विनाश की इच्छा से उन्होंने बार-बार भयंकर सिंहनाद किया और वाटिका के मुख्य तोरण द्वार पर जा चढ़े।
अथाश‍ृणोद्दशाननः कपीन्द्रचेष्टितं परम् ।
दिदेश किङ्करान् बहून् कपिर्निगृह्यतामिति ॥ १८॥
भावार्थ: जब दशमुख रावण ने वानरराज हनुमान के इस अद्भुत पराक्रम और विध्वंस के विषय में सुना, तो उसने अपने अनेक पराक्रमी 'किङ्कर' नामक राक्षसों को आज्ञा दी कि जाओ और उस वानर को बंदी बनाओ।
समस्तशो विमृत्यवो वराद्धरस्य किङ्कराः ।
समासदन्महाबलं सुरान्तरात्मनोऽङ्गजम् ॥ १९॥
भावार्थ: ब्रह्मा जी के वरदान के कारण लगभग अमरता को प्राप्त वे समस्त किङ्कर राक्षस, देवताओं के अंतर्यामी वायुदेव के साक्षात अंश और महाबली हनुमान जी पर आक्रमण करने के लिए चारों ओर से टूट पड़े।
अशीतिकोटियूथपं पुरःसराष्टकायुतम् ।
अनेकहेतिसङ्कुलं कपीन्द्रमावृणोद्बलम् ॥ २०॥
भावार्थ: अस्सी करोड़ यूथपतियों और अस्सी हजार अतिरिक्त सैनिकों की वह विशाल राक्षस सेना, अनेक प्रकार के तीक्ष्ण अस्त्र-शस्त्रों से सुसज्जित होकर वीर हनुमान जी को चारों तरफ से घेरने लगी।
समावृतस्तथाऽऽयुधैः स ताडितश्च तैर्भृशम् ।
चकार तान् समस्तशस्तलप्रहारचूर्णितान् ॥ २१॥
भावार्थ: शस्त्रों से घिरे होने और उन राक्षसों द्वारा अत्यंत प्रहार किए जाने पर भी महाबली हनुमान ने केवल थप्पड़ों (तल-प्रहार) और घूंसों की मार से उन सभी राक्षसों को चूर-चूर कर मार डाला।
पुनश्च मन्त्रिपुत्रकान् स रावणप्रचोदितान् ।
ममर्द सप्तपर्वतप्रभान् वराभिरक्षितान् ॥ २२॥
भावार्थ: तत्पश्चात रावण द्वारा भेजे गए मंत्रियों के सात पुत्रों को, जो सात पर्वतों के समान विशालकाय और वरदानों से सुरक्षित थे, हनुमान जी ने पैर से कुचलकर यमलोक भेज दिया।
बलाग्रगामिनस्तथा स शर्ववाक्सुगर्वितान् ।
निहत्य सर्वरक्षसां तृतीयभागमक्षिणोत् ॥ २३॥
भावार्थ: शिव जी के वरदान की बातों से अत्यंत गर्विले बने हुए सेनापतियों (जैसे जम्बुमाली आदि) का वध करके, हनुमान जी ने लंका की कुल राक्षस सेना के एक-तिहाई (1/3) भाग को अकेले ही नष्ट कर दिया।
अनौपमं हरेर्बलं निशम्य राक्षसाधिपः ।
कुमारमक्षमात्मनः समं सुतं न्ययोजयत् ॥ २४॥
भावार्थ: वानर वीर हनुमान के इस अनुपम और अकल्पनीय बल को सुनकर राक्षसराज रावण ने अपने पराक्रमी और प्रिय पुत्र अक्षकुमार को युद्ध के लिए नियुक्त किया।
स सर्वलोकसाक्षिणः सुतं शरैर्ववर्ष ह ।
शितैर्वरास्त्रमन्त्रितैर्न चैनमभ्यचालयत् ॥ २५॥
भावार्थ: अक्षकुमार ने सर्वलोकसाक्षी वायुदेव के पुत्र हनुमान पर श्रेष्ठ अस्त्रों से अभिमंत्रित तीखे बाणों की वर्षा की, किंतु वे वीर हनुमान को उनके स्थान से तनिक भी विचलित न कर सके।
स मण्डमध्यगासुतं समीक्ष्य रावणोपमम् ।
तृतीय एष भांशको बलस्य हीत्यचिन्तयत् ॥ २६॥
भावार्थ: रथ के मंडल (घेरे) के मध्य में स्थित, रावण के ही समान प्रतापी अक्षकुमार को देखकर हनुमान जी ने विचार किया कि यह बालक रावण के कुल बल का तीसरा मुख्य अंश है।
निधार्य एव रावणो राघवस्य नान्यथा ।
युधीन्द्रजिन्मया हतो न चास्य शक्तिरीक्ष्यते ॥ २७॥
भावार्थ: रावण का वध तो साक्षात श्री रघुनाथ जी के हाथों ही होना निश्चित है, किसी अन्य के द्वारा नहीं। इंद्रजीत (मेघनाद) को भी अभी नहीं मारना है क्योंकि लक्ष्मण जी के हाथों उसका अंत होना तय है, अतः अभी इसकी शक्ति की उपेक्षा की जा सकती है।
अतस्तयोः समो मया तृतीय एष हन्यते ।
विचार्य चैवमाशु तं पदोः प्रगृह्य पुप्लुवे ॥ २८॥
भावार्थ: इसलिए उन दोनों के समान ही बलशाली इस तीसरे (अक्षकुमार) को मुझे अवश्य मारना चाहिए। ऐसा विचार करके हनुमान जी तुरंत आकाश में उछले और उन्होंने अक्षकुमार के दोनों पैर पकड़ लिए।
स चक्रवद्भ्रमातुरं विधाय रावणात्मजम् ।
अपोथयद्धरातले क्षणेन मारुतीतनुः ॥ २९॥
भावार्थ: मारुति नंदन हनुमान ने रावणपुत्र अक्षकुमार को आकाश में चाक (पहिए) की तरह तेजी से घुमाया और क्षण भर में उसे धरती पर दे मारा, जिससे उसके प्राण पखेरू उड़ गए।
विचूर्णिते धरातले निजे सुते स रावणः ।
निशम्य शोकतापितस्तदग्रजं समादिशत् ॥ ३०॥
भावार्थ: अपने पुत्र अक्षकुमार को धरती पर निष्प्राण और चूर्ण हुआ सुनकर रावण अत्यंत शोक और क्रोध से संतप्त हो उठा। उसने तुरंत अक्षकुमार के बड़े भाई इंद्रजीत (मेघनाद) को युद्ध का आदेश दिया।
अथेन्द्रजिन्महाशरैर्वरास्त्रसम्प्रयोजितैः ।
ततश्च वानरोत्तमं न चाशकद्विचालने ॥ ३१॥
भावार्थ: तब इंद्रजीत ने दिव्य अस्त्रों से युक्त महाबाणों का संधान किया, किंतु वह भी उन सर्वश्रेष्ठ वानर हनुमान जी को उनके स्थान से हिलाने में असमर्थ रहा।
अथास्त्रमुत्तमं विधेर्मुमोच सर्वदुःसहम् ।
स तेन ताडितो हरिर्व्यचिन्तयन्निराकुलः ॥ ३२॥
भावार्थ: जब कोई उपाय न बचा, तब इंद्रजीत ने विधाता के अचूक और सर्व-दुःसह 'ब्रह्मास्त्र' का प्रयोग किया। उस अस्त्र से ताड़ित होने पर भी हनुमान जी तनिक भी विचलित नहीं हुए और शांतचित्त होकर विचार करने लगे।
मया वरा विलङ्घिता ह्यनेकशः स्वयम्भुवः ।
स माननीय एव मे ततोऽत्र मानयाम्यहम् ॥ ३३॥
भावार्थ: हनुमान जी ने सोचा, "यद्यपि मैं पूर्व में भी स्वयंभू ब्रह्मा जी के कई वरदानों के प्रभाव को पार कर चुका हूँ (मुझ पर इसका कोई दुष्प्रभाव नहीं हो सकता), फिर भी पितामह ब्रह्मा मेरे लिए परम पूजनीय हैं, अतः उनके अस्त्र का आदर करते हुए मुझे स्वयं को इसमें बंधने देना चाहिए।"
इमे च कुर्युरत्र किं प्रहृष्टरक्षसां गणाः ।
इतीह लक्ष्यमेव मे स रावणश्च दृश्यते ॥ ३४॥
भावार्थ: "ये हर्षित राक्षस मेरा क्या बिगाड़ लेंगे? बंधने का ढोंग करने से मेरा उद्देश्य भी सिद्ध हो जाएगा और मुझे सीधे उस रावण के सम्मुख जाने और उसे देखने का अवसर प्राप्त होगा।"
इदं समीक्ष्य बद्धवत् स्थितं कपीन्द्रमाशु ते ।
बबन्धुरन्यपाशकैर्जगाम चास्त्रमस्य तत् ॥ ३५॥
भावार्थ: ऐसा विचार कर वानरश्रेष्ठ हनुमान जी बंधे हुए की भांति निश्चल बैठ गए। यह देख राक्षसों ने मूर्खतावश उन्हें अन्य साधारण रस्सियों से भी बांध दिया, जिससे ब्रह्मास्त्र का वह दिव्य बंधन तुरंत समाप्त हो गया (क्योंकि ब्रह्मास्त्र अन्य बंधनों को स्वीकार नहीं करता)।
अथ प्रगृह्य तं कपिं समीपमानयंश्च ते ।
निशाचरेश्वरस्य तं स पृष्टवांश्च रावणः ॥ ३६॥
भावार्थ: इसके बाद वे राक्षस हनुमान जी को पकड़कर राक्षसों के राजा रावण की मुख्य सभा में ले आए। तब रावण ने उस अद्भुत वानर को देखकर प्रश्न किया।
कपे कुतोऽसि कस्य वा किमर्थमीदृशं कृतम् ।
इतीरितः स चावदत् प्रणम्य राममीश्वरम् ॥ ३७॥
भावार्थ: रावण ने पूछा, "हे वानर! तुम कौन हो? किसके भेजे आए हो? और तुमने किस उद्देश्य से मेरी इस अशोक वाटिका का विध्वंस किया?" इस पर हनुमान जी ने अपने मन में सर्वेश्वर श्री राम को प्रणाम करते हुए उत्तर दिया।
अवेहि दूतमागतं दुरन्तविक्रमस्य माम् ।
रघूत्तमस्य मारुतिं कुलक्षये तवेश्वरम् ॥ ३८॥
भावार्थ: "मुझे असीम और अनंत पराक्रम वाले रघुकुल शिरोमणि भगवान श्री राम का दूत समझ। मैं पवनपुत्र मारुति हूँ, जो तेरे और तेरे इस पापी राक्षस कुल के विनाश का कारण बनने में पूर्णतः समर्थ है।"
न चेत् प्रदास्यसि त्वरन् रघूत्तमप्रियां तदा ।
सपुत्रमित्रबान्धवो विनाशमाशु यास्यसि ॥ ३९॥
भावार्थ: "यदि तू भलाई चाहता है तो तुरंत श्री रघुनाथ जी की प्रियतमा माता सीता को आदर सहित सौंप दे, अन्यथा अपने पुत्रों, मित्रों और बांधवों सहित बहुत शीघ्र सर्वनाश को प्राप्त हो जाएगा।"
न रामबाणधारणे क्षमाः सुरेश्वरा अपि ।
विरिञ्चशर्वपूर्वकाः किमु त्वमल्पसारकः ॥ ४०॥
भावार्थ: "भगवान श्री राम के छोड़े हुए बाणों के वेग को सहने की शक्ति स्वयं ब्रह्मा, शिव और इंद्र जैसे देवताओं में भी नहीं है, तो फिर तेरे जैसे तुच्छ और अल्पशक्ति वाले राक्षस की बिसात ही क्या है?"
प्रकोपितस्य तस्य कः पुरः स्थितौ क्षमो भवेत् ।
सुरासुरोरगादिके जगत्यचिन्त्यकर्मणः ॥ ४१॥
भावार्थ: "उन अचिन्त्य और अलौकिक कर्मा भगवान के कुपित होने पर, इस पूरे ब्रह्मांड में—चाहे देव हों, असुर हों या नाग—कोई भी उनके सम्मुख खड़े होने का साहस नहीं कर सकता।"
इतीरिते वधोद्यतं न्यवारयद्विभीषणः ।
स पुच्छदाहकर्मणे न्ययोजयन्निशाचरान् ॥ ४२॥
भावार्थ: हनुमान जी के ऐसे निर्भीक वचन सुनकर जब क्रोधित रावण उनका वध करने को उद्यत हुआ, तब नीतिवान विभीषण ने 'दूत अवध्य होता है' कहकर उसे रोका। तब रावण ने हनुमान जी की पूंछ में आग लगाने का आदेश दिया।
अथास्य वस्त्रसञ्चयैः पिधाय पुच्छमग्नये ।
ददुर्ददाह नास्य तन्मरुत्सखो हुताशनः ॥ ४३॥
भावार्थ: राक्षसों ने हनुमान जी की पूंछ को ढेरों वस्त्रों से लपेटकर उसमें आग लगा दी। किंतु, वायुदेव के सखा अग्निदेव (हुताशन) ने हनुमान जी की पूंछ को तनिक भी नहीं जलाया (वे उनके लिए शीतल हो गए)।
ममर्ष सर्वचेष्टितं स रक्षसां निरामयः ।
बलोद्धतश्च कौतुकात् प्रदग्धुमेव तां पुरीम् ॥ ४४॥
भावार्थ: पूर्णतः स्वस्थ और दिव्य बल से संपन्न हनुमान जी ने कौतुकवश राक्षसों की उन सभी चेष्टाओं (नगर में घुमाना आदि) को सहन किया, क्योंकि वे मन ही मन उस पापी नगरी लंका को भस्म करने की योजना बना चुके थे।
ददाह चाखिलां पुरीं स्वपुच्छगेन वह्निना ।
कृतिस्तु विश्वकर्मणोऽप्यदह्यतास्य तेजसा ॥ ४५॥
भावार्थ: फिर उन्होंने छलाँग लगाकर अपनी पूंछ की अग्नि से उस संपूर्ण लंकापुरी को जला डाला। देवशिल्पी विश्वकर्मा द्वारा बनाई गई वह अद्वितीय स्वर्णमयी नगरी भी हनुमान जी के तेज और प्रताप से भस्म हो गई।
सुवर्णरत्नकारितां स राक्षसोत्तमैः सह ।
प्रदह्य सर्वशः पुरीं मुदान्वितो जगर्ज वै ॥ ४६॥
भावार्थ: सोने और रत्नों से निर्मित उस महान नगरी को उसके कई अभिमानी राक्षस योद्धाओं सहित चारों ओर से भस्म करके, हनुमान जी अत्यंत हर्षित हुए और उन्होंने आकाश को गुंजाते हुए भयंकर सिंहनाद किया।
स रावणं सपुत्रकं तृणोपमं विधाय वै ।
तयोः प्रपश्यतोः पुरीं विधाय भस्मसाद्ययौ ॥ ४७॥
भावार्थ: रावण और उसके पुत्र इंद्रजीत को तिनके के समान तुच्छ सिद्ध करके, उनके देखते ही देखते उनकी आँखों के सामने पूरी लंका को भस्मसात कर हनुमान जी वहाँ से विदा हुए।
विलङ्घ्य चार्णवं पुनः स्वजातिभिः प्रपूजितः ।
प्रभक्ष्य वानरेशितुर्मधु प्रभुं समेयिवान् ॥ ४८॥
भावार्थ: समुद्र को पुनः लांघकर अंगद, जाम्बवन्त आदि साथी वानरों द्वारा पूजित होकर, मार्ग में सुग्रीव के रक्षित 'मधुवन' का फल-मधु भक्षण करते हुए हनुमान जी वापस भगवान श्री राम के समीप पहुँचे।
रामं सुरेश्वरमगण्यगुणाभिरामं सम्प्राप्य सर्वकपिवीरवरैः समेतः ।
चूडामणिं पवनजः पदयोर्निधाय सर्वाङ्गकैः प्रणतिमस्य चकार भक्त्या ॥ ४९॥
भावार्थ: समस्त वानर वीरों के साथ देवताओं के स्वामी, अनंत कल्याणकारी गुणों के धाम भगवान श्री राम के चरणों में पहुँचकर, पवनपुत्र हनुमान जी ने माता सीता का वह दिव्य 'चूड़ामणि' उनके चरणों में रख दिया और अत्यंत भक्तिभाव से साष्टांग प्रणाम किया।
रामोऽपि नान्यदनुदातुममुष्य योग्यम्- अत्यन्तभक्तिभरितस्य विलक्ष्य किञ्चित् ।
स्वात्मप्रदानमधिकं पवनात्मजस्य कुर्वन् समाश्लिषदमुं परमाभितुष्टः ॥ ५०॥
भावार्थ: भगवान श्री राम ने भी इस अत्यंत भक्ति से ओत-प्रोत कार्य के बदले हनुमान जी को देने के लिए संसार में कोई अन्य वस्तु योग्य नहीं पाई। अतः स्वयं को ही हनुमान जी को समर्पित करते हुए (अपना सर्वस्व देते हुए), परम संतुष्ट होकर श्री राम ने उन्हें हृदय से लगा लिया (गाढ़ आलिंगन किया)।

इति श्रीमदानन्दतीर्थीयमहाभारततात्पर्यनिर्णये रामचरिते हनुमत्प्रतियानं सुन्दरकाण्डकथानिर्णयः समाप्तः ॥